ادامهء اين رديه ، يعنى چگونگى ديدن از نظر جالينوس ، ابن سينا كار را به آنجا رسانيد كه نوشته‌هاى جالينوس را مشتى نوشته‌هاى آشكارا مهمل وصف كرد . « 1 » اما مهم‌ترين نقد پزشكى جالينوس در جهان اسلام ، كه مايهء شهرت و افتخارى براى پزشكى اسلامى به‌شمار مىرود ، توسط ابن نفيس ، پزشك دمشقى سدهء ششم هجرى صورت گرفت . « 2 » ابن نفيس به عنوان پزشكى تجربه‌گرا و اهل نظر ، يكى از بزرگ‌ترين كشفيات پزشكى اسلامى را انجام داد . ازاين‌رو ابن نفيس در قرون گذشته بين نويسندگان اسلامى به پيشواى پزشكان و بين پژوهندگان معاصر تاريخ پزشكى اسلامى به جالينوس عرب ( - اسلام ) همان لقبى كه در مراجع مختلف به رازى نيز داده شده ، مشهور شده است . ابن نفيس در دو نمونه از آثارش ، شرح تشريح قانون ، شرحى كه بر كتاب‌هاى اول تا سوم قانون ابن سينا نوشته است و شرح قانون ، شرحى كه به‌طور كلى بر موضوعات طرح شده در قانون نوشته ، اين كشف خود موسوم به گردش ريوى خون را شرح داده است . تنها در سدهء نوزدهم ميلادى بود كه دانش جديد با اين كشف مهم ابن نفيس آشنا شد . هنوز هيچ دليلى در بيان اينكه چرا اين كشف مهم نزد پزشكان معاصر و پس از ابن نفيس مورد استقبال قرار نگرفت ، در دست نيست . « 3 » براساس نظر جالينوس ، در مورد گردش خون ، خون از راه شريان وارد بطن راست قلب شده و از راه منافذى كه بين بطن‌هاى راست و چپ قلب وجود دارد به بطن چپ وارد شده و از آنجا در سراسر بدن مىچرخيده است ، اما ابن نفيس نوشت كه خون از بطن راست و از راه وريد ( شريان ريوى ) به ريه رفته و پس از آنكه در وريد با هوا مختلط شد ، از راه وريدى ديگر به بطن چپ رفته و از آنجا در سراسر بدن پخش مىشود . « 4 » بدون شك ابن نفيس اين دانسته را از طريق تشريحى كه بر روى بدن انسان انجام داد ، به دست آورده است . ابن نفيس در اين مورد حتى به اين موضوع كه بطن چپ از بطن راست بزرگ‌تر است ، نيز پرداخته است . اين كشف ابن نفيس سه سده پيش از آنكه « ميگل سروتو » ، پزشك اسپانيائى ، آن را شرح دهد ، به‌طور آشكار و روشن توضيح داده شده است . بنابراين لازم است در انتساب اين كشف به سروتو ترديد جدى نمود . حتى در مورد اين موضوع كه سروتو از طريق ترجمه‌هاى لاتين آثار پزشكى اسلامى با آراى ابن نفيس آشنا شده و يا اينكه

--> ( 1 ) . ابن سينا ، القانون فى الطب ، چاپ بولاق ، ج 1 ، ص 96 . ( 2 ) . براى آگاهى از آراء و زندگى ابن نفيس ، نك : دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 5 ، ذيل « ابن نفيس » ، ( سيد صادق سجادى ) . ( 3 ) . پيشين . ( 4 ) . پيشين .